دوره 12، شماره 4 - ( فصلنامه علمی تخصصی طب کار یزد 1399 )                   جلد 12 شماره 4 صفحات 55-65 | برگشت به فهرست نسخه ها

Ethics code: IR.RAZI.REC.1398.006


XML English Abstract Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

gandomi F, zardushtian S. Relationship between workplace ergonomics and musculoskeletal pain, range of motion and spinal deformities in employees: A case study, Kermanshah Oil Refinery. tkj. 2021; 12 (4) :55-65
URL: http://tkj.ssu.ac.ir/article-1-1096-fa.html
گندمی فرزانه، زردشتیان شیرین. ارتباط ارگونومی محیط کار با دردهای اسکلتی- عضلانی، اختلالات دامنۀ حرکتی مفاصل و ناهنجاری‌های ستون فقرات در کارکنان: مورد مطالعه پالایشگاه نفت کرمانشاه. فصلنامه علمی تخصصی طب کار. 1399; 12 (4) :55-65

URL: http://tkj.ssu.ac.ir/article-1-1096-fa.html


دانشگاه رازی کرمانشاه ، zardoshtian2014@gmail.com
متن کامل [PDF 880 kb]   (38 دریافت)     |   چکیده (HTML)  (88 مشاهده)
متن کامل:   (62 مشاهده)

 

ارتباط ارگونومی محیط کار با دردهای اسکلتی- عضلانی، اختلالات دامنۀ حرکتی مفاصل و ناهنجاری‌های ستون فقرات در کارکنان: مورد مطالعه پالایشگاه نفت کرمانشاه

 

فرزانه گندمی[1]، شیرین زردشتیان2*

 

چکیده

مقدمه: امروزه سلامت نیروی انسانی در سازمان­ها به عنوان یک بازوی پراهمیت مورد توجه قرار گرفته است. هدف از پژوهش حاضر بررسی ارتباط ارگونومی محیط کار با دردهای اسکلتی - عضلانی، دامنۀ حرکتی مفاصل و ناهنجاری­های ستون فقرات در کارکنان پالایشگاه نفت کرمانشاه بود.

روش بررسی: در مطالعه­ی توصیفی- تحلیلی حاضر، تمام کارکنان رسمی پالایشگاه نفت کرمانشاه (300 n=) به مطالعه دعوت شدند، که از بین  آنها160 نفر، به عنوان نمونۀ تحقیق مشارکت نمودند. متغیر مستقل در این تحقیق ارگونومی محیط کار و متغیرهای وابسته شامل: دردهای اسکلتی-عضلانی، دامنه حرکتی مفاصل و ناهنجاری­های ستون فقرات بود. برای ارزیابی ناهنجاری­های ستون فقرات از دستگاه Spinal mouse، از فرم­های ROSA و RULA برای ارزیابی ارگونومی محیط کار، از Babble baseline inclinometer، برای اندازه­گیری دامنۀ حرکتی مفاصل گردن، شانه، ران، زانو و مچ­پاها و از Visual analog scale (VAS) برای ارزیابی دردهای اسکلتی-عضلانی استفاده شد. برای بررسی وجود ارتباط بین متغیرهای تحقیق از نرم‌افزار SPSS (نسخه 25) و روش آماری ضریب همبستگی پیرسون در سطح معنی‌داری 05/0 استفاده شد.

نتایج: نتایج تحقیق نشان داد که، بین ارگونومی محیط کار با دردهای اسکلتی-عضلانی (05/0>p)، دامنۀ حرکتی مفاصل ران، گردن، شانه، زانو و مچ پا در کارکنان پالایشگاه نفت‌شهر کرمانشاه ارتباط منفی و معناداری وجود دارد (05/0>p). همچنین بین ارگونومی محیط کار با ناهنجاری­های ستون فقرات (لوردوزیس و کایفوزیس) ارتباط مستقیم و معناداری وجود داشت (05/0>p).

نتیجه­گیری: یافته­های مطالعه نشان داد که، ارگونومی نامناسب محیط کار با دردهای مزمن اسکلتی - عضلانی، ناهنجاری­های هایپرکایفوزیس و هایپرلوردوزیس و دامنۀ حرکتی غیرنرمال مفاصل ارتباط معنادار دارد.

واژه‌های کلیدی: اختلالات اسکلتی- عضلانی، ارگونومی، دامنۀ حرکتی، هایپرلوردوزیس، هایپرکایفوزیس

 

 

مقدمه

 

اختلالات اسکلتی - عضلانی مرتبط با کار، تقریباً یکی از اصلی‌ترین مشکلات بهداشت شغلی در همۀ کارگران کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه است (1). با وجود توجه زیادی که به کاهش شیوع چنین اختلالات و علایمی شده؛ اما متأسفانه هزینه­های اجتماعی و مالی قابل توجهی به اختلالات مذکور اختصاص داده شده است (2). یافته­ها حاکی از آنست که مواجهۀ شغلی تأثیر قابل توجهی در پیشرفت اختلالات اسکلتی-عضلانی دارد، به طوری‌که حدود 37% از کمردردها و آسیب­ها مربوط به این عامل گزارش شده است، اگرچه این میزان تا حد زیادی در بین کشورها متفاوت است (3).

صنایع نفت، گاز و پتروشیمی بزرگترین و قدیمی ترین صنایع ایران است که حدود 17% از تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد و6% از کل کارگران بخش تولید در ایران را به خود اختصاص می‌دهد (4). این صنایع با برنامه­ای هفت روز در هفته و 24 ساعته کار می­کنند؛ که ممکن است با داشتن ارگونومی و پاسچر کاری غلط در معرض بسیاری از اختلالات اسکلتی-عضلانی باشند (5).

برخلاف بسیاری از بیماری­های ناشی از کار، که منشأ آن­ها تماس با یک ماده خطرناک است؛ اغلب ناهنجاری­های اسکلتی -عضلانی و ستون فقرات (6)، که امروزه منبع بسیاری از غیبت­ها و خانه­نشینی­ها در کارکنان شده، چند عاملی هستند. ریسک فاکتورهای مختلفی در وقوع این اختلالات نقش دارند که، می­توان آنها را به ریسک فاکتورهای فیزیکی (نظیر سیستم عضلانی ضعیف و وضعیت بدنی نامناسب)، حمل بارهای سنگین، حرکات تکراری، فاکتورهای روانی، سازمانی، فردی و ارگونومی نامناسب محیط کار تقسیم نمود (8،7). بررسی اختلالاتی مانند هایپرلوردوزیس کمری و هایپرکایفوزیس پشتی، که می­تواند به­دنبال ارگونومی نامناسب و پاسچر ضعیف ایجاد یا تشدید شوند، اهمیت زیادی دارد؛ چراکه هایپرکایفوزیس، با کاهش فضای قفسه سینه، می­تواند در بروز اختلالات قلبی-ریوی، فشارهای مضاعف بر ستون فقرات سینه­ای، شانه و گردن و وقوع پاتولوژی­های مفصلی اثرگذار باشد؛ به‌علاوه، هایپرلوردوزیس کمری نیز می­تواند با افزایش بردار نیروی برشی در سطح مهره­های کمری در بروز فتق دیسکهای بین مهره­ای نقش داشته باشد. این ناهنجاری­ها، در شرایطی رخ می­دهندکه، بدن وضعیت خود را با شرایط کاری تطبیق ­دهد، و در صورتی‌که با راهکاری علمی اصلاح نشود، به مرور زمان به ناهنجاری­های غیرقابل برگشت مبدل می­شوند (9). علاوه بر آن، پاسچر نامناسب، حین انجام کار و عدم تناسب بین میز و صندلی هنگام نشستن، با محدود نمودن دامنۀ حرکتی مفاصل و ایجاد عدم تعادل عضلانی منجر به بروز کمردرد، درد شانه و گردن می‌شود (11،10). به عنوان مثال، خم‌کردن تنه به جلو، با کوتاهی عضلات خم‌کنندۀ تنه، شانه و گردن همراه بوده و دامنۀ حرکتی اکستنشن و آبداکشن را با محدودیت مواجه خواهد نمود. از سوی دیگر، اهمیت سلامت منابع انسانی در بهبود بهره­وری و افزایش راندمان کاری صنایع، ارزیابی ریسک­ فاکتورهای زمینه‌ساز در بروز اختلالات اسکلتی-عضلانی کارکنان، را پراهمیت نموده و محققین زیادی را در دهه­های اخیر به خود جلب نموده­است (12).

براساس یافته­های پیشین، اوّلین گام در پیشگیری و درمان اختلالات اسکلتی - عضلانی مرتبط با کار، ارزیابی ارگونومی محیط کار است (13). ارگونومی یا همان مهندسی عوامل انسانی، علمی ترکیبی است که سعی دارد ابزارها، دستگاه­ها، محیط کار و مشاغل را با توجه به توانایی­های جسمی، فکری، محدودیت­ها و علائق انسان­ها طراحی نماید. این علم با هدف افزایش بهره­وری با عنایت بر سلامتی، ایمنی و رفاه انسان، جلوگیری از غیبت و خستگی در کار و در نهایت بهره­وری و رشد اقتصادی شکل گرفته است (14). در این راستا Zolfaghari و همکاران، در مطالعه­ای به ارزیابی وضعیت ارگونومیک و عوامل خطر برای اختلالات اسکلتی-عضلانی در پرستاران شهر اراک با استفاده از روش QEC پرداختند و عنوان نمودند که، بروز مشکلات اسکلتی عضلانی در پرستاران با عدم آگاهی از اصول ارگونومیک در ارتباط است (15). Hellig و همکاران، نیز نشان دادند پاسچرهای کاری اثر تعاملی معناداری با زاویۀ پشت و شانه و میزان فعالیت عضلات آن دارد (16). این در حالی است که، مرور تحقیقات نشان می­دهد، اختلالات اسکلتی- عضلانی پس از مشکلات تنفسی دومین عامل غیبت از کار در کوتاه مدت هستند (17). بر پایۀ آمار موجود در ایران، 48 درصد بیماری­های شغلی مربوط به اختلالات اسکلتی - عضلانی و از نوع آسیب­های تجمعی ناشی از عوامل فیزیکی یا مکانیکی است (18). در واقع، اختلالات اسکلتی- عضلانی، موجب اعمال نیروهای غیرمتعارف شده و تکرار الگوهای حرکتی غلط، باعث به جریان افتادن چرخه آسیبهای تجمعی خواهد شد که در طول زمان سیستم­های عضلانی، تاندونی و مفصلی را تحت تأثیر قرار میدهند (19). به عنوان مثال کاشف و همکاران، در مطالعه­ای عنوان داشتند که شکایت از مشکلات گردن و شانه در بین کارکنان اداری رایج بوده و با ریسک فاکتورهایی چون ارگونومی محیط کار در ارتباط بوده‌اند (20).

مروری بر مطالعات انجام شده، حاکی از توجه متخصصین حوزه سلامت کار و نیروی انسانی به خطرات جدی ناشی از ارگونومی نامناسب محیط کار و اختلالات اسکلتی - عضلانی مرتبط با آن است، با این حال تاکنون مطالعه­ای به بررسی ارتباط احتمالی بین ارگونومی محیط کار و اختلالات دامنۀ حرکتی، دردهای اسکلتی - عضلانی و پاسچر کارمندان انجام نشده است؛ از سوی دیگر برقراری سلامت عوامل انسانی نیازمند آن است تا ابتدا ریسک فاکتورهای ایجاد کنندۀ دردهای اسکلتی - عضلانی که ظرفیت کاری و سلامت جسمانی آنها را تحت تأثیر قرار می­دهند؛ شناسایی و راهکارهای مناسب و کاربردی در جهت حذف آن­ها به جامعۀ هدف معرفی شود. بنابراین با توجه به اهمیت سلامت منابع انسانی در بهره­وری و راندمان کاری و با توجه به تعداد محدود تحقیقات انجام شده در خصوص اثرگذاری ارگونومی محیط کار بر اختلالات دامنه حرکتی مفاصل، دردهای اسکلتی - عضلانی و ناهنجاریهای ستون فقرات، هدف محققین در این مطالعه بررسی ارتباط بین ارگونومی محیط کار با محدودیت­های دامنۀ حرکتی مفاصل، دردهای اسکلتی - عضلانی و ناهنجاری­های ستون فقرات در کارکنان پالایشگاه نفت کرمانشاه بود.

روش بررسی

جامعه‌ی آماری مطالعه­ی توصیفی- همبستگی حاضر را تمام کارکنان پالایشگاه نفت شهر کرمانشاه (ستادی و عملیاتی) (300n=) تشکیل می­داد. از میان آن­ها 160 نفر به روش نمونه­گیری تصادفی به عنوان نمونه در تحقیق شرکت کردند. کارکنان ستادی آن دسته از کارکنانی بودند که پشت میز نشین بودند؛ اما کارکنان عملیاتی آن دسته از افرادی بودند که در ایستگاه­های مختلف از جمله ایستگاه‌های کنترل، جوشکاری و.... مشغول به کار بودند. در این مطالعه در ابتدا تیم تحقیق در محل استقرار طب صنعتی پالایشگاه، به مدت دو ماه در بازه­ی زمانی ارزیابی‌های سالانه کارکنان پالایشگاه (مرداد 1398 تا آبان 1398)، حضور یافتند. سپس با مراجعۀ آزمودنی­ها، فرم­های اطلاعات عمومی، رضایت­نامه و پرسشنامه­های مورد نیاز تکمیل و در نهایت متغیرهای تحقیق توسط دو متخصص حرکات اصلاحی ارزیابی شد. مطالعۀ حاضر در کمیتۀ اخلاق دانشگاه رازی مطرح و مجوز انجام مطالعه با کد IR.RAZI.REC.1398.006 صادر شد.

ارزیابی متغیرهای تحقیق

درد: در پژوهش حاضر برای اندازه­گیری درد (سر، گردن، شانه، ستون فقرات) از مقیاسVisual Analog Scale: VAS استفاده شد. معیار قیاسی درد، شامل خط‌کشی به طول 10 سانتی‌متر (100 میلی‌متر) بود که یک انتهای آن مشخص کنندۀ درد حداکثر (نمره 10) و انتهای دیگر نشان دهندۀ عدم وجود درد (نمرۀ صفر) بود. از آزمودنی خواسته شد که شدت درد خود را در 24 ساعت گذشته حین انجام فعالیت­های کار روزانه، با کشیدن یک خط عمود از بالا بر خط‌کش در نقطه‌ای که شدت درد او را نشان می‌دهد، تعیین کند. پس از علامت‌گذاری با اندازه‌گیری نقطۀ مورد نظر بر حسب سانتی­متر شدت درد هر آزمودنی اندازه‌گیری شد. در این پژوهش (10-0 میلی‌متر بدون درد)، (30-10 میلی‌متر درد ملایم)، (60-40 میلی‌متر درد متوسط) و (100-70 میلی‌متر درد شدید) در نظر گرفته شد. همچنین روایی (91/. -62/.) و پایایی (95/. و94/.) برای مقیاس دیداری درد در اندازه‌گیری درد بسیار بالا گزارش شده است (21).

ارزیابی ارگونومی محیط کار: ارگونومی محیط کار، در کارکنان ستادی و عملیاتی، به ترتیب با ارزیابی سریع تنش اداری (ROSA: RapidOffice Strain Assessment) و ارزیابی سریع اندام فوقانی (RULA: The Rapid Upper Limb Assessment ( بررسی شد. به این صورت که یک متخصص مسلط به استانداردهای ارگونومی محیط کار به محل کار فرد مراجعه و فرم مخصوص ارزیابی ROSA را با توجه به شرایط کاری و محیطی بازبینی و پر می­کرد. روش ارزیابی سریع تنش اداری، یک روش جدید در ارزیابی ارگونومیکی محیط­های اداری و کار با کامپیوتر است که به صورت یک فرم با مقیاس 10 امتیازی ارائه می­شود. این روش ایستگاه کاری را به چند بخش (صندلی، مانیتور، تلفن، موس و کیبورد) تقسیم و سطح خطر هر کدام از این بخش­ها را مشخص می­کند. پس از کدگذاری عوامل خطرزای شناسایی شده در هر بخش، پاسچرهای خنثی امتیاز حداقل 1، و انحراف از این پاسچرها امتیاز 1تا 3 را دریافت می­کند. امتیاز مدت زمان حفظ پاسچر نیز به امتیاز مرحله قبل اضافه می­شود. در انتها امتیاز هر بخش وارد ماتریس مربوط شده و امتیاز نهایی صفر تا 10 از ماتریس برآیند به دست خواهد آمد. در صورتی که نمره بیشتر از 5 باشد سطح کار دارای خطر بالایی است و نیاز به اصلاح فوری دارد. افزایش امتیاز نشان­دهنده افزایش سطح خطر است (22).

 روش ارزیابی سریع اندام فوقانی (RULA) نیز یکی از روش­های ارزیابی مشاهده­ای است. در این روش بعد از مشاهدۀ فرد در طول شیفت کاری و انتخاب وضعیت بدنی غالب (وضعیت بدنی-رفتاری فرد که اغلب درآن وضعیت کار می­کند)، امتیاز نهایی RULA براساس چهار فاکتور تعداد حرکات، کار ماهیچه­ای ایستا، اعمال نیرو و وضعیت‌های بدنی در حین کار تعیین می­شود. در ابتدا امتیاز دو گروه A (دست، مچ، ساعد و بازو) و گروه B (گردن، تنه و پاها) تعیین شده و سپس با استفاده از جدول­های مربوط این دو امتیاز ادغام و امتیاز نهایی به­دست می­آید. امتیاز نهایی به چهار سطح اقدامات تقسیم شده است که امتیاز 1 و 2 نشان­دهندۀ وضعیت کاری قابل قبول، امتیاز 3 و 4 حکایت از نیاز به بررسی بیشتر دارد، امتیاز 5 و 6 حاکی از آن است که پتانسیل ابتلا نیاز به بررسی بیشتر داشته و ممکن است در آیندۀ نزدیک تغییرات اصلاحی در نوع کار، لازم باشد و امتیاز 7 یعنی پتانسیل ابتلا خیلی بالا بوده و در اوّلین فرصت بایستی پست کار فرد اصلاح شود (23).

ناهنجاری­های ستون فقرات:  برای اندازه­گیری ناهنجاری هایپرلوردوزیس و هایپرکایفوزیس از اسپاینال موس Spinal Mouse (Switzerland, model:3.32) استفاده شد (91% -89% ICC=) (24). در این آزمون، آزمودنی­ها با پاهای بدون کفش، به شکل راحت در جلوی ارزیاب قرار می­گرفتند. سپس مهره­های C7 و S2 با یک ماژیک علامت‌گذاری شدند. پس از یک دقیقه و کسب پاسچر نرمال فرد، با قرار دادن غلتک موس روی مهره C7 و کشیدن روی spinous process زاویه کایفوز سینه­ای، لوردوز کمری، انحراف لگن و چرخش مهره­ها در وضعیت ایستاده، اندازه­گیری شدند (شکل 1).

 

شکل 1. ارزیابی ناهنجاری­های ستون فقرات با اسپاینال موس در حالت ایستاده

 

 

دامنۀ حرکتی مفاصل: برای اندازه­گیری دامنۀ حرکتی مفاصل گردن، شانه، ران، زانو و مچ پا از اینکلاینومتر Bubbleinclinometer (Baseline; Fabrication End Inc, NY, USA) استفاده شد. برای اندازه­گیری دامنۀ حرکتی هر مفصل، پس از قراردادن دستگاه در انتهای دیستال عضو و کالیبره کردن آن در ابتدای دامنۀ حرکتی، فرد به صورت عضو مورد نظر را به شکل فعال تا انتهای دامنه حرکت می­داد و اندازه آن یادداشت می­شد، هر دامنۀ حرکتی سه بار تکرار می­شد و میانگین تکرارها به عنوان دامنۀ حرکتی ثبت می­شد. دامنۀ حرکتی فلکشن و اکستنشن/ آبداکشن و آداکشن شانه، فلکشن و اکستنشن گردن، ران، زانو و مچ پا در سطح ساجیتال برای اندازه‌گیری و بررسی انتخاب شدند (شکل 2).

 

 

شکل 2. ارزیابی دامنۀ حرکتی فلکشن زانو در وضعیت دمر

 

تجزیه وتحلیل آماری

در این پژوهش برای تجزیه و تحلیل داده­های پژوهش از دو روش توصیفی و استنباطی استفاده شد. در بخش توصیفی از شاخص­های گرایش مرکزی و پراکندگی (میانگین، فراوانی و درصد) استفاده شد. به منظور تجزیه و تحلیل آماری اطلاعات در سطح آمار استنباطی برای بررسی رابطه بین متغیرهای تحقیق از آزمون ضریب همبستگی پیرسون استفاده شد. تمام تجزیه و تحلیل‌های آماری تحقیق حاضر با استفاده از نرم‌افزار  SPSS 25 در سطح معنی‌داری 05/0 اجرا شد.

نتایج

ویژگی­های دموگرافیک آزمودنی­های مطالعه در جدول 1 آورده شده است. یافته­های مطالعه نشان داد که، در تمام نمونه­های تحقیق 1/48 درصد از کارکنان دامنۀ حرکتی شانه کمتر از حد طبیعی، 9/11 درصد دامنۀ طبیعی و 40 درصد دامنۀ بیشتر از حد طبیعی داشتند. همچنین، در همۀ نمونه­های تحقیق 15/97 درصد دامنۀ آبداکشن شانه کمتر از حد طبیعی و 5/2 درصد دامنۀ طبیعی داشتند. به علاوه، در تمام نمونه­های تحقیق 4/49 درصد دامنۀ حرکتی گردن کمتر از حد طبیعی، 5 درصد دامنۀ طبیعی و 6/45 درصد دامنۀ بیشتر از حد طبیعی داشتند.

در خصوص مفصل ران، یافته­ها نشان­ داد که، در همۀ نمونه­های تحقیق 1/28 درصد دامنۀ فلکشن مفصل ران کمتر از حد طبیعی، 4/9 درصد دامنۀ طبیعی و 5/62 درصد دامنۀ فلکشن بیشتر از حد طبیعی داشتند.

نتایج حاصل در خصوص دامنۀ حرکتی زانو نشان داد که، در تمام نمونه­های تحقیق 1/93 درصد دامنۀ حرکتی فلکشن زانو کمتر از حد طبیعی، 8/3 درصد دامنۀ فلکشن طبیعی و 1/3 درصد دامنۀ فلکشن بیشتر از حد طبیعی داشتند. در خصوص دامنۀ حرکتی مچ پا نیز نتایج نشان داد که، در همۀ نمونه­های تحقیق 9/76 درصد دامنۀ حرکتی مچ پا کمتر از حد طبیعی، 7/8 درصد دامنۀ حرکتی مچ پا طبیعی و 4/14 درصد دامنۀ حرکتی مچ پا بیشتر از حد طبیعی داشتند.

میانگین زاویۀ کایفوزیس سینه­ای در کل کارکنان 08/48 بود. به طوری­که، میانگین این زاویه به تفکیک در کارکنان ستادی 44/49 و در عملیاتی 46/47 بود. با توجه به نتایج کارکنان ستادی زاویه کایفوزیس سینه­ای کمتری داشته­اند.  همچنین میانگین زاویه لوردوز کمری در کل کارکنان 85/20 بود؛ که به تفکیک در کارکنان ستادی 26/21 و در کارکنان عملیاتی 66/20 است. با توجه به نتایج به دست آمده کارکنان عملیاتی زاویه لوردوز کمری کمتری به نسبت کارکنان عملیاتی داشته­اند .

نمرات ارگونومی کارکنان به تفکیک در جدول 2 آمده و نشان می­دهد، در تمام نمونه­های تحقیق میانگین ارگونومی محیط کار 25/5 بوده که نشان می‌دهد ارگونومی محیط کار دارای سطح خطر بالایی است. میانگین ارگونومی محیط کار در کارکنان ستادی 60/5 و در کارکنان عملیاتی 08/5 بود که نشان داد ارگونومی محیط کار در هر دو گروه دارای سطح خطر بالایی است؛ اما نمرات بالاتر گروه ستادی نشان داد که وضعیت ارگونومی محیط کار برای این افراد نامناسب‌تر است.

 

 

جدول1. ویژگی­های دموگرافیک آزمودنی­ها

گروه

وضعیت

میانگین

انحراف استاندارد

P-value

سن (سال)

کل (160)

5/41

45/7

 

ستادی (44)

67/40

23/4

16/0

عملیاتی (116)

34/46

54/6

 

وزن (کیلوگرم)

کل(160)

05/81

48/12

 

ستادی(44)

24/78

34/13

08/0

عملیاتی(116)

36/82

90/11

 

قد (سانتی متر)

کل(160)

02/173

83/6

 

ستادی(44)

74/170

36/7

43/0

عملیاتی(116)

09/174

32/6

 

سابقه کار (سال)

کل(160)

23/13

54/3

56/0

ستادی(44)

12/10

34/6

عملیاتی(116)

32/16

12/5

 

جدول2. شیوع دردهای اسکلتی-عضلانی و وضعیت ارگونومی محیط کار

متغیر

وضعیت

میانگین

انحراف استاندارد

درد اسکلتی-عضلانی

کل

ستادی

عملیاتی

20/3

72/3

96/2

68/1

11/2

38

وضعیت ارگونومی محیط کار(نمرات

)ROSA  وROLLA

کل

25/5

859/1

ستادی

60/5

03/2

عملیاتی

08/5

08/5

 

 

علاوه بر موارد ذکر شده، شیوع دردهای اسکلتی-عضلانی در کارکنان هم بررسی و نتایج آن در جدول 2 آمده است. میانگین دردهای اسکلتی- عضلانی آزمودنی­ها در همۀ کارکنان 20/3 بود. در کارکنان ستادی میانگین شیوع دردهای اسکلتی- عضلانی آزمودنی­ها 72/3 و در کارکنان عملیاتی هم میانگین شیوع دردهای اسکلتی- عضلانی آزمودنی­ها 96/2 بود.

برای بررسی ارتباط بین ارگونومی محیط کار و اختلالات دامنۀ حرکتی، از آزمون ضریب همبستگی پیرسون استفاده شد که نتایج آن در جدول 3 آمده است، سطح معناداری به­دست آمده برای ارتباط بین ارگونومی محیط کار با دامنۀ حرکتی (ران، گردن، شانه، زانو و مچ پا) کمتر از 05/0 بود، بنابراین با 95% اطمینان می‌توان گفت بین ارگونومی محیط کار با دامنۀ حرکتی ران (001/0 = p)، گردن (001/0 = p)، شانه (001/0 = p)، زانو (031/0 = p) و مچ پا (001/0 = p) در کارکنان پالایشگاه نفت شهر کرمانشاه ارتباط وجود دارد که این ارتباط منفی و معکوس بود؛ بدین معنی که با افزایش نمرات ارگونومی محیط کار (افزایش سطح خطر) نمرات دامنۀ حرکتی کارکنان کاهش پیدا می­کنند.

 

 

جدول3. رابطه بین ارگونومی محیط کار با دامنۀ حرکتی مفاصل کارکنان (ران، گردن، شانه، زانو و مچ پا)

متغیر

دامنۀ حرکتی گردن

دامنۀ حرکتی شانه

دامنۀحرکتی ران

دامنۀ حرکتی مچ پا

دامنۀ حرکتی زانو

ارگونومی محیط کار

ضریب همبستگی

544/0-

500/0-

351/0-

173/0-

538/0-

سطح معناداری

001/0*

001/0*

001/0*

031/0*

001/0*

P≤0.05

 

 

علاوه بر آن، با توجه به نتایج آزمون ضریب همبستگی پیرسون در جدول 4، سطح معناداری به­دست آمده برای ارتباط بین ارگونومی محیط کار با ناهنجاری­های ستون فقرات(لوردوزیس و کایفوزیس) کمتر از 05/0 بود، بنابراین با 95% اطمینان می‌توان گفت بین ارگونومی محیط کار با لوردوزیس (001/0 = p) و کایفوزیس (001/0 = p) در کارکنان پالایشگاه نفت شهر کرمانشاه ارتباط معناداری وجود دارد که این ارتباط مثبت و مستقیم بود؛ بدین معنی که با افزایش نمرات ارگونومی محیط کار (افزایش سطح خطر) نمرات ناهنجاری‌های ستون فقرات (لوردوزیس و کایفوزیس) کارکنان افزایش پیدا می­کند.

 

 

جدول4. رابطه بین ارگونومی محیط کار با ناهنجاری‌های ستون فقرات و دردهای اسکلتی-عضلانی در کارکنان پالایشگاه نفت شهر کرمانشاه

متغیر

لوردوزیس

کایفوزیس

دردهای اسکلتی-عضلانی (VAS)

ارگونومی محیط کار

ضریب همبستگی

485/0

456/0

667/0

سطح معناداری

001/0*

001/0*

001/0*

*P≤0.05

بحث

 

نتایج مطالعۀ حاضر نشان داد که بین ارگونومی محیط کار و دامنۀ حرکتی مفاصل (ران، گردن، شانه، زانو و مچ پا) در کارکنان پالایشگاه نفت شهر کرمانشاه ارتباط معنادار وجود دارد؛ که این ارتباط منفی و معکوس بود؛ بدین معنی که با افزایش نمرات ارگونومی محیط کار (افزایش سطح خطر)، نمرات دامنۀ حرکتی کارکنان در مفاصل ران، گردن، شانه، زانو و مچ پا کاهش پیدا می‌کند. در واقع استفاده از ارگونومی ضعیف در محیط کار و کسب وضعیت بدنی غلط در طولانی مدت و حتی انجام حرکات تکراری می­تواند منجر به عدم تعادل عضلانی و بروز کوتاهی در برخی از عضلات آگونیست و کشیدگی در برخی عضلات آنتاگونیستیک شود. همین امر می‌تواند در محدود نمودن دامنۀ حرکتی مفاصل اثرگذار باشد. این یافته با نتایج مطالعۀ مروری Barrett و همکاران (2016) هم­خوانی داشت. آن­ها عنوان نمودند که کاهش میزان کایفوزیس سینه­ای در بهبود دامنۀ حرکتی شانه نقش قابل توجهی دارد (25). علاوه بر آن در یک مطالعۀ پایلوت دیگر هم Chow and Moffat عنوان نمودند که افزایش کایفوز سینه­ای بر محدودیت دامنۀ حرکتی فعال اندام تحتانی اثرگذار بوده است (26). بنابراین، ایستگاه کار باید به گونه‌ای طراحی شود تا پاسچر نادرست در نواحی مختلف بدن به ویژه نواحی کمر، گردن، شانه و بازو، دست و مچ دست از بین رفته و کارگر بتواند با پاسچری مناسب و درست به انجام وظیفه بپردازد. این اصل یکی از مهمترین اصول ارگونومی فیزیکی است. اعمال نیروی زیاد نیز باعث افزایش بار عضلانی شده و خستگی و احتمال آسیب را افزایش می‌دهد. بنابراین همیشه باید تکنیک­های اصولی و مطابق بر روش­های علم ارگونومیک به ­کار گرفته شود؛ تا اعمال نیرو تا حد ممکن کاهش دهد. به عنوان مثال، دور از دسترس بودن وسایل مورد نیاز کار همچون موس و کیبورد موجب پاسچر نادرست (خم شدن روی میز کار)، افزایش استرس وضعیتی، خستگی عضلات نگهدارنده، و در طولانی مدت طویل شدن ماندگار عضلات باز کنندۀ و کوتاهی ماندگار عضلات خم کنندۀ تنه خواهد شد. یافته­های مطالعۀ مروری De Sio و همکاران (2018)، نیز مطالب فوق را تأیید می‌کند؛ آنها در مطالعۀ خود اصلی‌ترین علت بروز اختلالات اسکلتی عضلانی را پاسچر استاتیک با 84% حرکات تکراری را با 8/53% ویژگی‌های فردی (مثل شاخص تودۀ بدنی، سبک زندگی و...) با 2/46% بی­تعادلی عضلانی با 5/38% گزارش نموده­اند (27). مشکل مشاهده شدۀ دیگر ایستگاه­های کاری، نامتناسب بودن ارتفاع سطح کار با ویژگی­های آنتروپومتریک کارگران است؛ که این موضوع نیز باعث پاسچر نامناسب، خستگی، ناراحتی و آسیب­های اسکلتی- عضلانی می­شود. حرکات تکراری در حین انجام کار هم می­تواند موجب درگیری عضلات خاصی شده و درگیری بیش از حد یک گروه از عضلات می­تواند در بروز کوتاهی­های آن دسته از عضلات و محدویت دامنۀ حرکتی مفاصل درگیر اثرگذار باشد. نبود روشنایی کافی در ایستگاه­های کاری نیز می­تواند تأثیر منفی بر پاسچر سر، گردن و تنه داشته باشد؛ بنابراین، تمام موارد یاد شده می‌بایست در ایستگاه کار کنترل شده و در حد بهینه خود تنظیم شوند تا پاسچرهای نامطلوب که بر روی تعادل سیستم اسکلتی عضلانی و به تبع دامنه حرکتی مفاصل مختلف تأثیرات جبرانی می­گذارد جلوگیری شود (28). از سوی دیگر، کار کردن در وضعیتی که فضای کافی برای انجام کار وجود ندارد؛ سبب بسته شدن مفاصل شده و در طولانی مدت سبب آسیب و کاهش دامنۀ حرکتی مفاصل می­شود. بنابر موارد ذکر شده و طبق نتایج به­دست آمده، هرچه ارگونومی محیط کار نامناسب­تر باشد، تأثیر معکوس مضاعفی بر دامنۀ حرکتی مفاصل گذاشته و دامنۀ حرکتی مفاصل کاهش خواهد یافت. برای جلوگیری از وقوع محدودیت­های دامنۀ حرکتی به­واسطۀ شرایط و ارگونومی محیط کار، علاوه بر آن­که­ می­بایست پاسچر و ارگونومی مطلوب حین انجام کار حفظ شود، انجام برخی تمرینات کششی کوتاه مدت، همچون استفاده از نرم‌افزارهای ورزشی و تمرینات کششی در محیط کار می­تواند بسیار کاربردی و پیشگیرانه باشد (14).

1.          نتایج دیگر این تحقیق نشان داد که، بین ارگونومی محیط کار و ناهنجاری­های هایپرلوردوزیس (انحنای کمری افزایش یافته) و هایپرکایفوزیس (انحنای پشتی افزایش یافته) ستون فقرات در کارکنان پالایشگاه نفت کرمانشاه ارتباط معناداری وجود دارد. در واقع، کار کردن با پاسچر خمیده به جلو در طولانی مدت می­تواند سبب وقوع کوتاهی عضلات سینه­ای کوچک و بزرگ و دندانه­ای قدامی از یک سو و کشیدگی عضلات بازکنندۀ مهره­ای و عضلات تراپزیوس و رومبوئید از سوی دیگرخواهد شد که همین امر منجر به وقوع ناهنجاری­ هایپرکایفوزیس در ستون فقرات خواهد شد. علاوه بر آن، نشستن­های طولانی مدت سبب عدم به کارگیری عضلات گلوتئوس ماگزیموس و عضله رکتوس شکمی شده که هر دو در تیلت قدامی لگن مشارکت دارند و ارگونومی ضعیف که با خم شدن تنه و الگوهای نامناسب پاسچر همراه هستند خود در بدتر شدن این مسئله نقش دارد. یافته­های مطالعه نشان داد که، اغلب کارکنان پالایشگاه از نظر ارگونومی محیط کار در وضعیت مناسبی قرار نداشته و همین مسئله ممکن است آن­ها را در معرض وقوع اختلالات پاسچر ستون فقرات از جمله کایفوزیس و لوردوزیس افزایش یافته قرار داده باشد. این یافته با یافته­هایSahrmann  (2011)، همخوانی داشت؛ وی معتقد است بیشتر ناهنجاری‌های ستون فقرات و اختلالات پاسچر به دو دلیل عمده یعنی حفظ پاسچرهای غلط طولانی مدت و حرکات تکراری واقع می­شوند (29)؛ که ارگونومی غلط محیط کار اجازه وقوع هر دو مورد را خواهد داد. یافته­های محققین دیگری Hellig و همکاران (2018)، Mahmud و همکاران (2011) و ذوالفقاری و همکاران (2020)، نیز این یافته را تأیید می‌نماید؛ آن­ها در تحقیقات خود به اثرگذاری ارگونومی محیط بر وقوع اختلالات پاسچر ستون فقرات اشاره داشته­اند (30 ،15،16). علاوه بر آن، Nejati و همکاران (2014)، هم بر این عقیده هستند که افرادی که در هنگام کار بیش از حد از پاسچر فورواردهد استفاده می­کنند، به شکل جبرانی ممکن است با اختلالات اسکلتی عضلانی چون سندرم متقاطع فوقانی (مجموع کایفوز افزایش یافته، شانه گرد و فورواردهد) مواجه باشند (31). علاوه بر موارد ذکر شده یافتۀ دیگر این مطالعه حاکی از وجود ارتباط بین ارگونومی محیط کار و دردهای اسکلتی-عضلانی بود. به طوری­که Punnett و همکاران (2004) عنوان کردند که پاسچر نامناسب تنه و بازوها در وقوع اختلالات و دردهای اسکلتی-عضلانی نقش مؤثری دارند (32).

 Dev و همکاران (2018) هم در مطالعه­ای به ارزیابی اختلالات اسکلتی عضلانی مرتبط با کار ارزیابی پاسچر ارگونویک در جوشکارها پرداختند؛ و از NORDIC برای ارزیابی اختلالات اسکلتی-عضلانی و از REBA برای ارزیابی ارگونومی محیط کار استفاده کردند و در پایان گزارش کردند که جوشکارها به­شدت در معرض وقوع اختلالات اسکلتی-عضلانی قرار دارند (33). Rodriguesa و همکاران (2017)، هم در یافته­های خود اظهار کردند که، بین ارگونومی محیط کار کاربران رایانه­ای با و بدون دردهای اسکلتی-عضلانی تفاوت معناداری وجود دارد (34).

نتیجه‌گیری

نتایج پژوهش حاضر، نشان داد که بین ارگونومی محیط کار با دامنۀ حرکتی مفاصل، ناهنجاری­های هایپرکایفوزیس سینه­ای و هایپرلوردوزیس کمری و دردهای اسکلتی-عضلانی ارتباط معناداری وجود دارد.

با توجه به نقش قابل توجه دامنه­های حرکتی نرمال مفاصل در پیشگیری از دردهای مزمن اسکلتی-عضلانی و نقش انحناهای نرمال ستون فقرات در پیشگیری از پاتولوژی‌های مفصلی آن، میتوان مهمترین پیشنهاد کاربردی این پژوهش را ارزیابی دوره­ای و سالانه ارگونومی محیط کار، ناهنجاری­های اسکلتی- عضلانی، دامنه حرکتی کارکنان عنوان کرد.

بنابراین می­بایست راهکارهایی پیشگیرانه با تأکید بر اصلاح ارگونومی محیط کار و نظارت­های دوره­ای برآن، برنامه­های ورزشی هدفدار که زیر نظر متخصصین حرکات اصلاحی صورت پذیرد می­تواند ارزشمند و در پیشگیری از دردهای مزمن اسکلتی-عضلانی، افت عملکرد، ضررهای مالی سازمانی و ارتقای کیفیت زندگی کاری کارکنان اثربخش باشد. از سویی دیگر، زمانی که کارکنان مشاهده کنند سلامت آنان برای سازمان مهم است و در این رابطه برای آنان هزینه می­کنند، خود عاملی برای تعهد و دلبستگی کارکنان به سازمان خواهد شد.

سپاس‌گزاری

محققین بر خود لازم می‌دانند تا بدین‌وسیله مراتب تقدیر و تشکر از مسئولین و مدیران شرکت پالایشگاه نفت کرمانشاه و کارکنان شرکت کننده در این پژوهش را اعلام نمایند.

 

 

 

References

1.  Dianat I, Kord M, Yahyazade P, Karimi MA, Stedmon A. Association of individual and work-related risk factors with musculoskeletal symptoms among Iranian sewing machine operators. Applied Ergonomics. 2015; 51: 180–188.

2.  Linaker C, Harris EC, Cooper C, Coggon D, Palmer KT. The burden of sickness absence from musculoskeletal causes in Great Britain. Occup Med. 2011; 61(7): 458–464.

3.  Punnett L, PrüssÜtün A, Nelson DI, Fingerhut MA, Leigh J, Tak S, Phillips S. Estimating the global burden of low back pain attributable to combined occupational exposures. Am J Ind Med. 2005; 48(6): 459–469.

4.  Iran Statistical Yearbook. Statistical Centre of Iran, Tehran, Iran.

5.  Bazazan A, Dianat I, Feizollahi N, Mombeini Z, Shirazi AM, Castellucci HI. Effect of a posture correction–based intervention on musculoskeletal symptoms and fatigue among control room operators. Appl ergon. 2019; 76:12-9.

6.  Alizadeh MH, Gharakhanloo R, Daneshmandi H. Corrective and therapeutic exercise. Tehran: Allameh Tabatabaei Publications; 2004. [Persian]

7.  Lee H, Ahn H, Park CG, Kim SJ, Moon SH. Psychosocial factors and work-related musculoskeletal disorders among Southeastern Asian female workers living in Korea. Saf Health Work. 2011;2(2):183-93.

8.  Parno A, Poursadeghiyan M, Omidi L, Parno M, Sayehmiri K, Sayehmiri F. The Prevalence of Work-Related Musculoskeletal Disorders in the upper Extremity: A Systematic Review and Meta-Analysis. J Saf Promot Inj Prev. 2016; 4(1):9-18.

9.  Pek N. The Effect of Physical Factors of the Workplace (Ergonomics) on Employee Performance from the Bank's Perspective (Case Study: Tejarat Bank Branches, Northwest Tehran Region), M.Sc. Thesis, School of Management, Islamic Azad University, Naragh Branch, 2016.

10.               Habibi E, Hosseini M, Asadi Z. Investigating the proportionality of anthropometric dimensions of primary school students in Isfahan with the dimensions of tables and benches available in 1988-89, Ir J Occup Health. 2009; 6 (2): 61-51. [Persian]

11.               Jabari Z, Honarbakhsh M, Zamanian Z. Survey of muscle fatigue for using MFA method and determination of some risk factors of musculoskeletal disorders among tailors in Shiraz, 2015. Ir J Occup Health. 2017; 14(1):47-56. [Persian]

12.               Li G, Buckle P. Current techniques for assessing physical exposure to work-related musculoskeletal risks, with emphasis on posturebased methods. Ergonomics. 1999; 42(5):674­95.

13.               Thetkathuek A, Meepradit P, Jaidee W. Factors affecting the musculoskeletal disorders of workers in the frozen food manufacturing factories in Thailand. Ir J Occup Health Saf Ergon. 2016; 22(1):49-56.

14.               Habibi E, Ebrahimi H, Barakat S, Maghsoudian L. Ergonomic Assessment of Musculoskeletal Disorders Risk Factors in Office Staff using ROSA Method and Its Relation with Efficiency. J Mil Med. 2017; 19 (1):31-39.

15.               Zolfaghari F, Zare R. Ergonomic Posture Evaluation and Risk Factors for Musculoskeletal Disorders among Nurses in Arak City by QES Method. Ir J Rehab Research. 2020;6(3):17-24.

16.               Hellig T, Mertens A, Brandl C. The interaction effect of working postures on muscle activity and subjective discomfort during static working postures and its correlation with OWAS. Int J Indust Ergon. 2018; 68:25-33.

17.               Woolf AD, Pfleger B. Burden of major musculoskeletal conditions. Bull World Health Organ. 2003; 81(9):646-56.

18.               Shoja E, Hokmabadi R, Shoja M, Gharaee M. Ergonomic evaluation of musculoskeletal disorders risk by Quick Exposure Check (QEC) technique in a textile industry. J North Khorasan Uni Med Sciences. 2014; 6(2):259-66. [Persian]

19.               Marcum J, Adams D. Workrelated musculoskeletal disorder surveillance using the Washington state workers’ compensation system: Recent declines and patterns by industry, 19992013. American J Indust Med. 2017; 60(5):457-71.

20.               Kashif M, Anwar M, Noor H, Iram H, Hassan HM. Prevalence of musculoskeletal complaints of arm, neck and shoulder and associated risk factors in computer office workers. Physik Med, Rehabil, Kuro. 2020;23(05):299-305.

21.               Hawker GA, Mian S, Kendzerska T, French M. Measures of adult pain: Visual analog scale for pain (vas pain), numeric rating scale for pain (nrs pain), McGill pain questionnaire (mpq), shortform McGill pain questionnaire (sfmpq), chronic pain grade scale (cpgs), short form36 bodily pain scale (sf36 bps), and measure of intermittent and constant osteoarthritis pain (icoap). Arth care & research. 2011; 63(S11):S240-52.

22.               Nasiri I, Motamedzade M, Golmohammadi R, Faradmal J. Assessment of risk factors for musculoskeletal disorders using the Rapid Office Strain Assessment (ROSA) Method and implementing ergonomics intervention programs in Sepah Bank. Health and Safety at Work. 2015; 5(2):47-62.

23.               Tork MB. The relationship between lumbar lordosis and range of motion with non-specific low back pain. Anesthesiology and Pain. 2014; 5(1):9-18

24.               Fadaee E, Seidi F, Rajabi R. The validity and reliability of spinal mouse device in measuring angle values of thoracic kyphosis and lumbar lordosis. J Shahrekord Univ Med Sci. 2017; 19(1): 137-147. [Persian]

25.               Barrett E, O'Keeffe M, O'Sullivan K, Lewis J, McCreesh K. Is thoracic spine posture associated with shoulder pain, range of motion and function? A systematic review. Manu ther. 2016; 26:38-46.

26.               Chow SB, Moffat M. Relationship of thoracic kyphosis to functional reach and lower-extremity joint range of motion and muscle length in women with osteoporosis or osteopenia: a pilot study. Topics in Geriatric Rehab. 2004;20(4):297-306.

27.               De Sio S, Traversini V, Rinaldo F, Colasanti V, Buomprisco G, Perri R, Mormone F, La Torre G, Guerra F. Ergonomic risk and preventive measures of musculoskeletal disorders in the dentistry environment: an umbrella review. Peer J. 2018;6:e4154.

28.               Choobineh A, Tabatabaee SH, Behzadi M. Musculoskeletal problems among workers of an Iranian sugar producing factory. Int J Occup Saf Ergon. 2009; 15(4):419-24.

29.               Sahrmann S. Movement system impairment syndromes of the extremities, cervical and thoracic spines-e-book: Elsevier Health Sciences. 2011.

30.               Mahmud N, Kenny DT, Zein RM, Hassan SN. Ergonomic training reduces musculoskeletal disorders among office workers: results from the 6-month follow-up. Malaysian Journal of Medical Sciences. 2011; 18(2):16-26.

31.               Nejati P, Lotfian S, Moezy A, Moezy A, Nejati M. The relationship of forward head posture and rounded shoulders with neck pain in Iranian office workers. Med J of the Islamic Repub of Iran. 2014; 28:26.

32.               Punnett L, Wegman DH. Work-related musculoskeletal disorders: the epidemiologic evidence and the debate. J Electromyogr Kinesiol. 2004; 14: 13–23.

33.               Dev M, Bhardwaj A, Singh S. Analysis of work-related musculoskeletal disorders and ergonomic posture assessment of welders in unorganised sector: a study in Jalandhar, India. Inter J of Hum Factors and Ergon. 2018;5(3):240-55.

34.               Rodrigues MS, Leite RD, Lelis CM, Chaves TC. Differences in ergonomic and workstation factors between computer office workers with and without reported musculoskeletal pain. Work. 2017;57(4):563-72.

 

*Corresponding Author:

Email: zardoshtian2014@gmail.com

Tel: +988334283272

Received: 03.09.2020                             Accepted: 26.12.2020


[1] استادیار حرکات اصلاحی و آسیب‌شناسی ورزشی، دانشکدۀ علوم ورزشی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

2 استادیار مدیریت ورزشی، دانشکدۀ علوم ورزشی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

* نویسنده مسئول: تلفن تماس: 08334283272، پست الکترونیک::  zardoshtian2014@gmail.com

تاریخ دریافت: 13/6/1399                                                                        تاریخ پذیرش: 06/10/1399

نوع مطالعه: پژوهشي | موضوع مقاله: طب کار
دریافت: 1399/6/13 | پذیرش: 1399/12/24 | انتشار: 1399/12/24

ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA

ارسال پیام به نویسنده مسئول


کلیه حقوق این وب سایت متعلق به فصلنامه طب کار می باشد.

طراحی و برنامه نویسی : یکتاوب افزار شرق

© 2021 All Rights Reserved | Occupational Medicine Quarterly Journal

Designed & Developed by : Yektaweb